ATEX نام رایج چارچوب اروپایی مرتبط با تجهیزات و محیطهای دارای اتمسفر بالقوه انفجاری است. در خرید ابزار دقیق، عبارت «دارای ATEX» زمانی معنا پیدا میکند که کد کامل تجهیز، پلاک Ex، مدارک انطباق و شرایط نصب با نیاز پروژه تطبیق داشته باشند. صرف دیدن لوگوی Ex در کاتالوگ یک خانواده محصول، برای تأیید دستگاهی که تحویل میگیرید کافی نیست.
این راهنما توضیح میدهد گواهی ATEX را چگونه بررسی کنید، کدهای Zone و Ex چه میگویند و برای انتخاب ترانسمیتر فشار، سنسور دما یا فلومتر ضدانفجار چه اطلاعاتی لازم است. برای آشنایی مقدماتی با روشهای حفاظت نیز میتوانید مقاله تجهیزات ضدانفجار و تفاوت Ex d و Ex i را بخوانید.
دستورالعمل 2014/34/EU به تجهیزات و سامانههای حفاظتی مورد استفاده در اتمسفرهای بالقوه انفجاری میپردازد. موضوع فقط تجهیزات برقی نیست؛ بعضی تجهیزات غیرالکتریکی دارای منبع اشتعال بالقوه نیز در دامنه آن قرار میگیرند. دستورالعمل 1999/92/EC موضوع جداگانهای دارد و به حفاظت از کارکنان در محیط کار مرتبط است. بنابراین انطباق محصول و ایمنی محل کار، دو بخش مرتبط اما متفاوتاند. توضیح دامنه و مدارک در صفحه رسمی ATEX کمیسیون اروپا آمده است.
در یک پالایشگاه، انبار حلال یا کارخانه دارای گردوغبار قابل اشتعال، دستگاه باید متناسب با خطر همان محل انتخاب شود. واژه عمومی «ضدانفجار» به معنی مصونیت مطلق از حادثه یا امکان استفاده در هر محیطی نیست. تعیین ناحیه خطر و انتخاب نهایی باید بر اساس ارزیابی مهندسی و الزامات پروژه انجام شود.
ATEX چارچوب مقرراتی اتحادیه اروپاست؛ IECEx یک نظام بینالمللی ارزیابی انطباق با استانداردهای مرتبط IEC است. یک دستگاه ممکن است هر دو تأییدیه را داشته باشد، اما یکی بهخودیخود جای دیگری را نمیگیرد. پذیرش برای کشور مقصد و پروژه باید جداگانه بررسی شود. شماره IECEx و وضعیت گواهی از مسیر مرجع رسمی IECEx و سامانه گواهیهای آنلاین IECEx قابل پیگیری است.
درجه IP درباره حفاظت محفظه در برابر دسترسی، اجسام جامد و آب است؛ برای مثال، IP67 بهتنهایی اثبات نمیکند دستگاه برای اتمسفر انفجاری مناسب است. SIL نیز به ایمنی عملکردی مربوط میشود و معادل تأییدیه ضدانفجار نیست. در مستندات Promass F 300 اندرس هاوزر، تأییدیه محیط خطرناک، ایمنی عملکردی و تأییدیه اندازهشناسی به صورت موضوعات مجزا معرفی شدهاند.
زونبندی به احتمال و مدت حضور اتمسفر انفجاری مربوط است. گاز، بخار و مه قابل اشتعال با Zone 0، 1 و 2 و گردوغبار با Zone 20، 21 و 22 بررسی میشوند. این شمارهها رتبه شدت پیامد انفجار نیستند. تعریف نواحی در پرسشهای فنی ویکا و رابطه زون با سطح حفاظت در راهنمای انتخاب تجهیزات IECEx توضیح داده شده است.
| اتمسفر | زون | حضور اتمسفر انفجاری | رده متعارف ATEX گروه II | EPL متناسب یا بالاتر |
|---|---|---|---|---|
| گاز، بخار و مه | 0 | پیوسته، مکرر یا طولانی | 1G | Ga |
| گاز، بخار و مه | 1 | گاهبهگاه در کار عادی | 2G یا 1G | Gb یا Ga |
| گاز، بخار و مه | 2 | در کار عادی بعید؛ در صورت وقوع کوتاه | 3G، 2G یا 1G | Gc، Gb یا Ga |
| گردوغبار | 20 | پیوسته، مکرر یا طولانی | 1D | Da |
| گردوغبار | 21 | گاهبهگاه در کار عادی | 2D یا 1D | Db یا Da |
| گردوغبار | 22 | در کار عادی بعید؛ در صورت وقوع کوتاه | 3D، 2D یا 1D | Dc، Db یا Da |
این جدول نقطه شروع انتخاب است. مناسب بودن EPL بهتنهایی کافی نیست؛ گروه ماده، دما، روش حفاظت، محل قرارگیری اجزای دستگاه و محدودیتهای گواهی نیز باید منطبق باشند. تأییدیه گازی، مجوز خودکار استفاده در محیط گردوغبار نیست.
کد زیر مثال آموزشی است و پلاک هیچ محصول مشخصی را تأیید نمیکند:
II 2G Ex db IIC T4 Gb
گروههای گازی IIA، IIB و IIC را با گروههای گردوغبار IIIA، IIIB و IIIC اشتباه نگیرید. محدوده دمای محیط، شماره گواهی و هشدارهای پلاک نیز بخشی از بررسیاند. نمونه تفسیر علائم و شرایط ویژه در راهنمای رسمی ATEX ویکا آمده است.
برای اتمسفر گازی، حدود کلاس دمایی عبارتاند از: T1: ۴۵۰، T2: ۳۰۰، T3: ۲۰۰، T4: ۱۳۵، T5: ۱۰۰ و T6: ۸۵ درجه سانتیگراد. این اعداد حداکثر دمای سطح در شرایط تعیینشدهاند؛ دمای مجاز سیال یا محیط را مستقیماً نشان نمیدهند. برای گردوغبار، دمای سطح معمولاً با مقدار صریح درج میشود و ارزیابی لایه و ابر گردوغبار نیز اهمیت دارد. جدول پایه در راهنمای فنی Pepperl+Fuchs قابل مشاهده است.
در ایمنی ذاتی Ex i، انرژی الکتریکی و حرارتی مدار به گونهای محدود میشود که در شرایط تعریفشده منبع اشتعال مؤثر نباشد. برای یک ترانسمیتر Ex ia، بررسی فقط خود سنسور نیست؛ بریر یا ایزولاتور مرتبط، کابل و پارامترهای کل حلقه باید طبق مدارک سازنده ارزیابی و مستند شوند. ویکا این موضوع را در راهنمای اثبات ایمنی ذاتی سنسور فشار توضیح میدهد.
در Ex db، محفظه و مسیرهای شعله برای تحمل انفجار داخلی و جلوگیری از انتقال اشتعال به محیط پیرامون طراحی میشوند. پس مفهوم آن این نیست که وقوع انفجار داخلی ناممکن است. تغییر محفظه، ورودی کابل یا اجزای مؤثر بر حفاظت باید مطابق مدارک تأییدشده باشد. مبنای این تفاوت در توضیح سازنده درباره محفظه ضدانفجار آمده است.
لینکهای زیر برای بررسی خانواده محصول و مشخصات اولیهاند. تأییدیه نسخه واقعی باید از روی کد سفارش و پلاک همان دستگاه احراز شود؛ مشخصات عمومی خانواده را به همه نسخهها تعمیم ندهید.
ترانسمیتر فشار ویکا IS-3 نمونهای مرتبط برای بررسی اندازهگیری فشار در محیط خطرناک است. صفحه رسمی WIKA IS-3 تأییدیههایی از جمله ATEX و IECEx را معرفی میکند. در انتخاب نسخه ایمنی ذاتی، مدار تغذیه مرتبط و شرایط دمایی باید با مدارک همان کد سازگار باشند.
سنسور دما و ترانسمیتر ویکا TR34 برای بررسی یک تجهیز جمعوجور دما مناسب است. سازنده برای TR34 نسخه Ex i و خروجی مستقیم سنسور یا ترانسمیتر را شرح میدهد. نوع خروجی، طول حسگر، اتصال فرایندی و شرایط دمایی در کد انتخابی اهمیت دارند.
برای اندازهگیری دبی جرمی، فلومتر کوریولیس Promass F 300 اندرس هاوزر را بررسی کنید. برای نمونه سایز مشخص نیز صفحه Promass F 300 سایز DN100 در سایت موجود است. وجود گزینه ATEX در خانواده محصول به معنی یکسان بودن تأییدیه تمام خروجیها، تغذیهها و ترکیبهای حسگر و ترانسمیتر نیست.
فلومتر جرمی کرونه OPTIMASS 6400 نیز خانوادهای با گزینههای محیط خطرناک است. اطلاعات رسمی کرونه به تأییدیههای ATEX و IECEx اشاره دارد. مدارک سنسور و مبدل و آرایش یکپارچه یا جدا باید با دستگاه واقعی تطبیق داده شوند.
به جای درخواست کلی «یک ترانسمیتر ضدانفجار»، مشخصات کاربرد را آماده کنید. این کار بررسی فنی پیشنهادها را روشنتر میکند:
اگر شماره گواهی به X ختم میشود، شرایط ویژه استفاده را بخوانید. حرف U به گواهی جزء Ex اشاره میکند؛ چنین جزئی را نباید بدون ارزیابی در مجموعه تأییدشده، یک تجهیز مستقل آماده نصب فرض کرد. تفاوت این دو در توضیح رسمی Cortem درباره پسوند گواهی تشریح شده است.
خیر. IP و حفاظت Ex دو موضوع متفاوتاند. برای کاربرد در ناحیه خطرناک، مارکینگ و مدارک Ex متناسب با محل نیز لازم است.
خیر؛ مسیر ارزیابی انطباق به رده و نوع تجهیز وابسته است. برای بعضی تجهیزات رده پایینتر، اظهارنامه سازنده در مسیر مقرر به کار میرود. مدرک لازم را بر اساس طبقهبندی واقعی درخواست کنید، نه صرفاً یک فایل با عنوان گواهی.
بهتنهایی خیر. برای کاربرد گازی Zone 0، سطح حفاظت Ga و شرایط متناظر لازم است. در دستگاههایی با بخشهای واقع در زونهای متفاوت، باید کل مارکینگ و گواهی بررسی شود.
خیر. ضدانفجار بودن به خطر اشتعال مربوط است؛ پذیرش اندازهگیری برای معامله موضوع دیگری است. مقاله انتخاب فلومتر Custody Transfer از کرونه، میکروموشن و اندرس هاوزر این تفاوت را توضیح میدهد.
برای بررسی ترانسمیتر فشار IS-3، سنسور دمای TR34 یا فلومترهای مرتبط، مشخصات فرایند و مدارک مورد نیاز را از طریق تماس با فن کنترل ارسال کنید. در تعویض تجهیز موجود، تصویر پلاک و کد کامل سفارش، مبنای مناسبتری از نام تجاری کوتاه است.
این مقاله راهنمای شناخت و انتخاب اولیه است؛ جایگزین طبقهبندی ناحیه خطر یا طراحی و تأیید نصب توسط فرد دارای صلاحیت نیست. منابع رسمی در کنار بخشهای مرتبط لینک شدهاند. تصویر اصلی، تصویرسازی مفهومی است و پلاک یا تأییدیه یک محصول تجاری را نمایش نمیدهد.
در پالایشگاه، پتروشیمی، انبار سوخت و حتی سالن رنگکاری، یک قاعدهٔ ساده حاکم است: هر تجهیز برقی میتواند منبع جرقه باشد و جرقه در حضور گاز قابل اشتعال یعنی فاجعه. تجهیز ضدانفجار برای همین ساخته شده — اما مفاهیمش اغلب اشتباه فهمیده میشود.
پیش از انتخاب هر تجهیزی، باید بدانید نقطهٔ نصب در کدام منطقه است. تقسیمبندی استاندارد بر اساس مدت زمان حضور مخلوط قابل انفجار است:
برای گرد و غبار قابل اشتعال (آرد، شکر، پودر فلز) هم همین منطق با نام Zone 20، 21 و 22 به کار میرود.
دو روش، بیشترین کاربرد را در ابزار دقیق دارند و فلسفهشان کاملاً برعکس هم است:
Ex d (ضدانفجار / Flameproof): فرض را بر این میگذارد که ممکن است داخل محفظه انفجار رخ دهد، اما محفظه آنقدر مستحکم و درزهایش آنقدر دقیق ساخته شده که شعله به بیرون سرایت نمیکند. به همین دلیل این تجهیزات سنگیناند و هرگز نباید در محیط زنده بازشان کنید — حتی یک پیچ شل، حفاظت را باطل میکند. نمونهها: شیر برقی ضدانفجار مکسیل YZ13AA1H1BS، آنالایزر روزمونت 5081 و ترانسمیتر دما ABB TH202-EX.
Ex i (ذاتاً ایمن / Intrinsically Safe): اصلاً اجازه نمیدهد جرقهای با انرژی کافی ایجاد شود. جریان و ولتاژ مدار با یک بریر یا آیزولاتور در اتاق کنترل محدود میشود، طوریکه حتی اتصال کوتاه هم انرژی لازم برای احتراق را ندارد. مزیت بزرگش: تجهیز سبک است و میتوان در حین کار به آن دست زد و کالیبرهاش کرد. تنها روشی است که معمولاً برای Zone 0 پذیرفته میشود.
روی پلاک هر تجهیز Ex، دو کد حیاتی هست. گروه گاز (IIA برای پروپان، IIB برای اتیلن، IIC برای هیدروژن و استیلن) — هرچه به IIC نزدیکتر، سختگیرانهتر. و کلاس دما (T1 تا T6) که بیشینهٔ دمای سطح تجهیز را میگوید؛ این عدد باید از دمای خودسوزی گاز موجود پایینتر باشد. تجهیز IIB را نمیتوان در محیط هیدروژن (IIC) استفاده کرد، حتی اگر بقیهٔ مشخصاتش عالی باشد.
هر چیزی که در منطقهٔ خطر برق دارد، باید گواهی داشته باشد — از چراغ روشنایی تا سیستم تهویه. حتی کولر گازی اسپلیت ضدانفجار برای خنک کردن اتاقهای کنترل محلی در سایتهای نفتی طراحی و ساخته میشود، چون یک کولر معمولی با کمپرسور و رلهٔ جرقهزنش، خودش یک منبع خطر است.
برای انتخاب تجهیز مطابق با Zone و گروه گاز سایتتان با ما تماس بگیرید: 021-88850346 و 021-88658508.
© تمامی حقوق این مقاله متعلق به فن کنترل است؛ بازنشر تنها با ذکر منبع و درج لینک مستقیم مجاز است.
شیر برقی (سلنوئید ولو) مرز بین دنیای کنترل و دنیای سیال است: یک فرمان الکتریکی ساده، مسیر هوا، آب، گاز یا روغن را باز و بسته میکند. انتخابش هم ساده به نظر میرسد — تا وقتی که با سؤالهای واقعی روبهرو شوید: چند راهه؟ NC یا NO؟ مستقیم یا پایلوتی؟ و در سایتهای نفت و گاز: ضدانفجار هست یا نه؟
وقتی بوبین برقدار میشود، میدان مغناطیسی هستهٔ فلزی (پلانجر) را بالا میکشد و مسیر باز میشود؛ با قطع برق، فنر پلانجر را برمیگرداند. در نوع NC (بیبرقی بسته) که رایجترین است، قطع برق یعنی قطع جریان سیال — منطق ایمن برای اکثر کاربردها؛ نوع NO برعکس عمل میکند.
شیر مستقیم (Direct Acting) نیروی باز شدن را کاملاً از مغناطیس میگیرد و از فشار صفر کار میکند، اما در سایزهای کوچک. شیر پایلوتی از فشار خود خط برای باز کردن دیافراگم اصلی کمک میگیرد؛ سایزهای بزرگتر را با بوبین کوچک ممکن میکند ولی به حداقل اختلاف فشار نیاز دارد — اشتباه رایج: نصب شیر پایلوتی روی خطی با فشار خیلی کم، که هرگز کامل باز نمیشود.
در Zone 1 و 2 (پالایشگاه، پتروشیمی، رنگکاری) بوبین باید گواهی ضدانفجار داشته باشد. مکسیل سری ICO3S با محفظهٔ Ex d دقیقاً برای همین ساخته شده و در خطوط قطع اضطراری (ESD) و کنترل ولوهای پنوماتیک سایتهای نفتی استفاده میشود.
اگر شیر برقی، ولو را فقط باز و بسته میکند، پوزیشنر ولو زیمنس همان کاری را میکند که برای کنترل پیوسته لازم دارید: با سیگنال 4-20mA، ولو را دقیقاً در درصد باز شدن دلخواه نگه میدارد. و هر دوی اینها هوای تمیز و تنظیمشده میخواهند — کار فیلتر رگلاتور SMC مدل IW215-02 همین است: حذف ذرات و رطوبت و تثبیت فشار هوای ابزار دقیق.
برای استعلام، نوع سیال، فشار، ولتاژ و سایز اتصال را بفرستید: 021-88850346 و 021-88658508.
© تمامی حقوق این مقاله متعلق به فن کنترل است؛ بازنشر تنها با ذکر منبع و درج لینک مستقیم مجاز است.
در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی، انتخاب ابزار دقیق چند لایه سختتر از صنایع دیگر است: سیال خورنده و سمی است، فشار و دما بالاست، بخش بزرگی از محوطه ناحیهٔ طبقهبندیشدهٔ انفجاری است و خطای اندازهگیری میتواند هم گران و هم خطرناک باشد. این مقاله یک نمای کلی از نیازهای هر بخش است.
پارامترهای اصلی فشار و دما هستند و در بسیاری از موارد دبی. نکات کلیدی:
در جداکنندهٔ سهفازی، چالش اصلی اندازهگیری فصل مشترک نفت و آب است. روشهای متداول:
برای حفاظت در برابر سرریز و کارکرد خشک هم یک لول سوئیچ مستقل از حلقهٔ کنترل لازم است.
اینجا کنترل حلقهبسته حاکم است: دما، فشار، سطح و دبی همگی به شیرهای کنترل فرمان میدهند. سایزینگ شیر و پیشگیری از کاویتاسیون را در مقالهٔ شیر کنترل و Cv و اهمیت پوزیشنر را در این مقاله توضیح دادهایم. برای بخار و سیستمهای حرارتی، اندازهگیری خط بخار و ابزار دقیق بویلر مرجع کاملتری هستند.
در مخازن بزرگ، رادار غیرتماسی استاندارد عملی است؛ دقت آن مستقیماً روی موجودیگیری و تراز جرمی اثر دارد. جزئیات نصب و خطاهای رایج در مقالهٔ رادار سطحسنج و مقایسهٔ روشها در اندازهگیری سطح مخزن. برای بارگیری و انتقال حجم، فلومترهای جابهجایی مثبت و توربینی و کوریولیس استفاده میشوند.
تقریباً هر تجهیزی در این صنعت باید گواهی انفجار داشته باشد. سه نکته:
سولفید هیدروژن، کلرید و دیاکسید کربن، سه عامل اصلی خوردگی در این صنعتاند. انتخاب استیل ۳۱۶ در بسیاری از سرویسهای ترش کافی نیست و باید سراغ آلیاژهای بالاتر رفت؛ معیارها در راهنمای انتخاب جنس. حذف H₂S از جریانهای آبی و مخازن با اسکونجر انجام میشود؛ به این مقاله مراجعه کنید. برای هیدروژن و گازهای سبک هم ملاحظات ویژهای وجود دارد که در مقالهٔ اندازهگیری هیدروژن آوردهایم.
در واحدهای فرایندی، دسترسی برای سرویس محدود و پرهزینه است؛ بنابراین برنامهٔ کالیبراسیون باید با توقفهای برنامهریزیشده هماهنگ شود. چارچوب آن را در نگهداری پیشگیرانه و روش صحهگذاری حلقهها را در لوپ چک و راهاندازی آوردهایم.
| بخش | پارامتر کلیدی | گزینهٔ متداول |
|---|---|---|
| سرچاه و خط لوله | فشار، دما، دبی | ترانسمیتر Ex + کوریولیس یا اوریفیس |
| جداکننده | سطح فصل مشترک | دیسپلیسر یا رادار هدایتشده |
| برج و مبدل | دما، فشار، سطح | حلقه کنترل با شیر و پوزیشنر |
| مخزن ذخیره | سطح | رادار غیرتماسی |
| بارگیری | حجم یا جرم | کوریولیس یا جابهجایی مثبت |
| کل محوطه | ایمنی | گواهی Ex و حلقه حفاظتی مستقل |
برای انتخاب تجهیزات با کد Ex درست و جنس مناسب سرویس ترش، مشخصات فرایند و ناحیهٔ خود را برای کارشناسان فن کنترل بفرستید؛ فهرست اطلاعات لازم در چکلیست استعلام و خرید آمده است.
© تمامی حقوق این مقاله متعلق به فن کنترل است؛ بازنشر تنها با ذکر منبع و درج لینک مستقیم مجاز است.