ATEX چیست؟ راهنمای گواهی ضدانفجار و خواندن پلاک Ex

ATEX نام رایج چارچوب اروپایی مرتبط با تجهیزات و محیط‌های دارای اتمسفر بالقوه انفجاری است. در خرید ابزار دقیق، عبارت «دارای ATEX» زمانی معنا پیدا می‌کند که کد کامل تجهیز، پلاک Ex، مدارک انطباق و شرایط نصب با نیاز پروژه تطبیق داشته باشند. صرف دیدن لوگوی Ex در کاتالوگ یک خانواده محصول، برای تأیید دستگاهی که تحویل می‌گیرید کافی نیست.

این راهنما توضیح می‌دهد گواهی ATEX را چگونه بررسی کنید، کدهای Zone و Ex چه می‌گویند و برای انتخاب ترانسمیتر فشار، سنسور دما یا فلومتر ضدانفجار چه اطلاعاتی لازم است. برای آشنایی مقدماتی با روش‌های حفاظت نیز می‌توانید مقاله تجهیزات ضدانفجار و تفاوت Ex d و Ex i را بخوانید.

ATEX چیست و چه تجهیزاتی را پوشش می‌دهد؟

دستورالعمل 2014/34/EU به تجهیزات و سامانه‌های حفاظتی مورد استفاده در اتمسفرهای بالقوه انفجاری می‌پردازد. موضوع فقط تجهیزات برقی نیست؛ بعضی تجهیزات غیرالکتریکی دارای منبع اشتعال بالقوه نیز در دامنه آن قرار می‌گیرند. دستورالعمل 1999/92/EC موضوع جداگانه‌ای دارد و به حفاظت از کارکنان در محیط کار مرتبط است. بنابراین انطباق محصول و ایمنی محل کار، دو بخش مرتبط اما متفاوت‌اند. توضیح دامنه و مدارک در صفحه رسمی ATEX کمیسیون اروپا آمده است.

در یک پالایشگاه، انبار حلال یا کارخانه دارای گردوغبار قابل اشتعال، دستگاه باید متناسب با خطر همان محل انتخاب شود. واژه عمومی «ضدانفجار» به معنی مصونیت مطلق از حادثه یا امکان استفاده در هر محیطی نیست. تعیین ناحیه خطر و انتخاب نهایی باید بر اساس ارزیابی مهندسی و الزامات پروژه انجام شود.

تفاوت ATEX با IECEx، درجه IP و SIL

ATEX چارچوب مقرراتی اتحادیه اروپاست؛ IECEx یک نظام بین‌المللی ارزیابی انطباق با استانداردهای مرتبط IEC است. یک دستگاه ممکن است هر دو تأییدیه را داشته باشد، اما یکی به‌خودی‌خود جای دیگری را نمی‌گیرد. پذیرش برای کشور مقصد و پروژه باید جداگانه بررسی شود. شماره IECEx و وضعیت گواهی از مسیر مرجع رسمی IECEx و سامانه گواهی‌های آنلاین IECEx قابل پیگیری است.

درجه IP درباره حفاظت محفظه در برابر دسترسی، اجسام جامد و آب است؛ برای مثال، IP67 به‌تنهایی اثبات نمی‌کند دستگاه برای اتمسفر انفجاری مناسب است. SIL نیز به ایمنی عملکردی مربوط می‌شود و معادل تأییدیه ضدانفجار نیست. در مستندات Promass F 300 اندرس هاوزر، تأییدیه محیط خطرناک، ایمنی عملکردی و تأییدیه اندازه‌شناسی به صورت موضوعات مجزا معرفی شده‌اند.

جدول زون‌های ATEX برای گاز و گردوغبار

زون‌بندی به احتمال و مدت حضور اتمسفر انفجاری مربوط است. گاز، بخار و مه قابل اشتعال با Zone 0، 1 و 2 و گردوغبار با Zone 20، 21 و 22 بررسی می‌شوند. این شماره‌ها رتبه شدت پیامد انفجار نیستند. تعریف نواحی در پرسش‌های فنی ویکا و رابطه زون با سطح حفاظت در راهنمای انتخاب تجهیزات IECEx توضیح داده شده است.

این جدول نقطه شروع انتخاب است. مناسب بودن EPL به‌تنهایی کافی نیست؛ گروه ماده، دما، روش حفاظت، محل قرارگیری اجزای دستگاه و محدودیت‌های گواهی نیز باید منطبق باشند. تأییدیه گازی، مجوز خودکار استفاده در محیط گردوغبار نیست.

خواندن پلاک Ex با یک مثال ساده

کد زیر مثال آموزشی است و پلاک هیچ محصول مشخصی را تأیید نمی‌کند:

II 2G Ex db IIC T4 Gb

• II: گروه تجهیزات برای کاربردهای غیرمعدنی در چارچوب ATEX.
• 2G: رده ۲ برای اتمسفر گازی؛ حرف D برای گردوغبار به کار می‌رود.
• Ex db: روش حفاظت با محفظه مقاوم در برابر انفجار و سطح حفاظت b.
• IIC: گروه گازی؛ باید با ماده خطرناک پروژه سازگار باشد.
• T4: حداکثر دمای سطح تجهیز در شرایط مجاز، ۱۳۵ درجه سانتی‌گراد.
• Gb: سطح حفاظت تجهیز برای اتمسفر گازی.

گروه‌های گازی IIA، IIB و IIC را با گروه‌های گردوغبار IIIA، IIIB و IIIC اشتباه نگیرید. محدوده دمای محیط، شماره گواهی و هشدارهای پلاک نیز بخشی از بررسی‌اند. نمونه تفسیر علائم و شرایط ویژه در راهنمای رسمی ATEX ویکا آمده است.

کلاس دمایی T1 تا T6 یعنی چه؟

برای اتمسفر گازی، حدود کلاس دمایی عبارت‌اند از: T1: ۴۵۰، T2: ۳۰۰، T3: ۲۰۰، T4: ۱۳۵، T5: ۱۰۰ و T6: ۸۵ درجه سانتی‌گراد. این اعداد حداکثر دمای سطح در شرایط تعیین‌شده‌اند؛ دمای مجاز سیال یا محیط را مستقیماً نشان نمی‌دهند. برای گردوغبار، دمای سطح معمولاً با مقدار صریح درج می‌شود و ارزیابی لایه و ابر گردوغبار نیز اهمیت دارد. جدول پایه در راهنمای فنی Pepperl+Fuchs قابل مشاهده است.

تفاوت Ex ia و Ex db در انتخاب ابزار دقیق

در ایمنی ذاتی Ex i، انرژی الکتریکی و حرارتی مدار به گونه‌ای محدود می‌شود که در شرایط تعریف‌شده منبع اشتعال مؤثر نباشد. برای یک ترانسمیتر Ex ia، بررسی فقط خود سنسور نیست؛ بریر یا ایزولاتور مرتبط، کابل و پارامترهای کل حلقه باید طبق مدارک سازنده ارزیابی و مستند شوند. ویکا این موضوع را در راهنمای اثبات ایمنی ذاتی سنسور فشار توضیح می‌دهد.

در Ex db، محفظه و مسیرهای شعله برای تحمل انفجار داخلی و جلوگیری از انتقال اشتعال به محیط پیرامون طراحی می‌شوند. پس مفهوم آن این نیست که وقوع انفجار داخلی ناممکن است. تغییر محفظه، ورودی کابل یا اجزای مؤثر بر حفاظت باید مطابق مدارک تأییدشده باشد. مبنای این تفاوت در توضیح سازنده درباره محفظه ضدانفجار آمده است.

نمونه تجهیزات مرتبط در سایت فن کنترل

لینک‌های زیر برای بررسی خانواده محصول و مشخصات اولیه‌اند. تأییدیه نسخه واقعی باید از روی کد سفارش و پلاک همان دستگاه احراز شود؛ مشخصات عمومی خانواده را به همه نسخه‌ها تعمیم ندهید.

ترانسمیتر فشار WIKA IS-3

ترانسمیتر فشار ویکا IS-3 نمونه‌ای مرتبط برای بررسی اندازه‌گیری فشار در محیط خطرناک است. صفحه رسمی WIKA IS-3 تأییدیه‌هایی از جمله ATEX و IECEx را معرفی می‌کند. در انتخاب نسخه ایمنی ذاتی، مدار تغذیه مرتبط و شرایط دمایی باید با مدارک همان کد سازگار باشند.

سنسور دمای WIKA TR34

سنسور دما و ترانسمیتر ویکا TR34 برای بررسی یک تجهیز جمع‌وجور دما مناسب است. سازنده برای TR34 نسخه Ex i و خروجی مستقیم سنسور یا ترانسمیتر را شرح می‌دهد. نوع خروجی، طول حسگر، اتصال فرایندی و شرایط دمایی در کد انتخابی اهمیت دارند.

فلومتر Endress+Hauser Promass F 300

برای اندازه‌گیری دبی جرمی، فلومتر کوریولیس Promass F 300 اندرس هاوزر را بررسی کنید. برای نمونه سایز مشخص نیز صفحه Promass F 300 سایز DN100 در سایت موجود است. وجود گزینه ATEX در خانواده محصول به معنی یکسان بودن تأییدیه تمام خروجی‌ها، تغذیه‌ها و ترکیب‌های حسگر و ترانسمیتر نیست.

فلومتر KROHNE OPTIMASS 6400

فلومتر جرمی کرونه OPTIMASS 6400 نیز خانواده‌ای با گزینه‌های محیط خطرناک است. اطلاعات رسمی کرونه به تأییدیه‌های ATEX و IECEx اشاره دارد. مدارک سنسور و مبدل و آرایش یکپارچه یا جدا باید با دستگاه واقعی تطبیق داده شوند.

برای استعلام تجهیز ATEX چه اطلاعاتی بفرستیم؟

به جای درخواست کلی «یک ترانسمیتر ضدانفجار»، مشخصات کاربرد را آماده کنید. این کار بررسی فنی پیشنهادها را روشن‌تر می‌کند:

1. ناحیه و ماده: زون تأییدشده، گاز یا گردوغبار و گروه مورد نیاز.
2. شرایط کار: دمای محیط و سیال، فشار، رنج اندازه‌گیری و جنس بخش در تماس با سیال.
3. ساختار دستگاه: خروجی، تغذیه، اتصال فرایندی و روش حفاظت درخواستی.
4. مدارک: کد کامل سفارش، تصویر خوانای پلاک، گواهی مرتبط، اظهارنامه انطباق و دستورالعمل Ex همان نسخه.
5. الزامات پروژه: مرجع پذیرش، کشور مقصد و محدودیت‌های نصب و نگهداری.

اگر شماره گواهی به X ختم می‌شود، شرایط ویژه استفاده را بخوانید. حرف U به گواهی جزء Ex اشاره می‌کند؛ چنین جزئی را نباید بدون ارزیابی در مجموعه تأییدشده، یک تجهیز مستقل آماده نصب فرض کرد. تفاوت این دو در توضیح رسمی Cortem درباره پسوند گواهی تشریح شده است.

پرسش‌های متداول درباره ATEX

آیا IP68 یعنی دستگاه ضدانفجار است؟

خیر. IP و حفاظت Ex دو موضوع متفاوت‌اند. برای کاربرد در ناحیه خطرناک، مارکینگ و مدارک Ex متناسب با محل نیز لازم است.

آیا هر تجهیز ATEX حتماً گواهی شخص ثالث دارد؟

خیر؛ مسیر ارزیابی انطباق به رده و نوع تجهیز وابسته است. برای بعضی تجهیزات رده پایین‌تر، اظهارنامه سازنده در مسیر مقرر به کار می‌رود. مدرک لازم را بر اساس طبقه‌بندی واقعی درخواست کنید، نه صرفاً یک فایل با عنوان گواهی.

آیا پلاک 2G برای Zone 0 کافی است؟

به‌تنهایی خیر. برای کاربرد گازی Zone 0، سطح حفاظت Ga و شرایط متناظر لازم است. در دستگاه‌هایی با بخش‌های واقع در زون‌های متفاوت، باید کل مارکینگ و گواهی بررسی شود.

آیا ATEX برای تحویل تجاری سیال کافی است؟

خیر. ضدانفجار بودن به خطر اشتعال مربوط است؛ پذیرش اندازه‌گیری برای معامله موضوع دیگری است. مقاله انتخاب فلومتر Custody Transfer از کرونه، میکروموشن و اندرس هاوزر این تفاوت را توضیح می‌دهد.

بررسی و استعلام تجهیزات ضدانفجار از فن کنترل

برای بررسی ترانسمیتر فشار IS-3، سنسور دمای TR34 یا فلومترهای مرتبط، مشخصات فرایند و مدارک مورد نیاز را از طریق تماس با فن کنترل ارسال کنید. در تعویض تجهیز موجود، تصویر پلاک و کد کامل سفارش، مبنای مناسب‌تری از نام تجاری کوتاه است.

این مقاله راهنمای شناخت و انتخاب اولیه است؛ جایگزین طبقه‌بندی ناحیه خطر یا طراحی و تأیید نصب توسط فرد دارای صلاحیت نیست. منابع رسمی در کنار بخش‌های مرتبط لینک شده‌اند. تصویر اصلی، تصویرسازی مفهومی است و پلاک یا تأییدیه یک محصول تجاری را نمایش نمی‌دهد.