تجهیزات ضدانفجار: Zone، Ex d و Ex i را ساده توضیح میدهیم
در پالایشگاه، پتروشیمی، انبار سوخت و حتی سالن رنگکاری، یک قاعدهٔ ساده حاکم است: هر تجهیز برقی میتواند منبع جرقه باشد و جرقه در حضور گاز قابل اشتعال یعنی فاجعه. تجهیز ضدانفجار برای همین ساخته شده — اما مفاهیمش اغلب اشتباه فهمیده میشود.
اول: منطقهبندی (Zone)
پیش از انتخاب هر تجهیزی، باید بدانید نقطهٔ نصب در کدام منطقه است. تقسیمبندی استاندارد بر اساس مدت زمان حضور مخلوط قابل انفجار است:
- Zone 0: گاز بهطور دائم یا برای مدت طولانی حضور دارد — مثل فضای داخلی مخزن سوخت. سختگیرانهترین منطقه.
- Zone 1: حضور گاز در شرایط کار عادی محتمل است — اطراف شیرها، نقاط نمونهگیری و پمپها.
- Zone 2: گاز فقط در شرایط غیرعادی و برای مدت کوتاه ظاهر میشود — بیشتر فضاهای باز واحد فرایندی.
برای گرد و غبار قابل اشتعال (آرد، شکر، پودر فلز) هم همین منطق با نام Zone 20، 21 و 22 به کار میرود.
دوم: روش حفاظت
دو روش، بیشترین کاربرد را در ابزار دقیق دارند و فلسفهشان کاملاً برعکس هم است:
Ex d (ضدانفجار / Flameproof): فرض را بر این میگذارد که ممکن است داخل محفظه انفجار رخ دهد، اما محفظه آنقدر مستحکم و درزهایش آنقدر دقیق ساخته شده که شعله به بیرون سرایت نمیکند. به همین دلیل این تجهیزات سنگیناند و هرگز نباید در محیط زنده بازشان کنید — حتی یک پیچ شل، حفاظت را باطل میکند. نمونهها: شیر برقی ضدانفجار مکسیل YZ13AA1H1BS، آنالایزر روزمونت 5081 و ترانسمیتر دما ABB TH202-EX.
Ex i (ذاتاً ایمن / Intrinsically Safe): اصلاً اجازه نمیدهد جرقهای با انرژی کافی ایجاد شود. جریان و ولتاژ مدار با یک بریر یا آیزولاتور در اتاق کنترل محدود میشود، طوریکه حتی اتصال کوتاه هم انرژی لازم برای احتراق را ندارد. مزیت بزرگش: تجهیز سبک است و میتوان در حین کار به آن دست زد و کالیبرهاش کرد. تنها روشی است که معمولاً برای Zone 0 پذیرفته میشود.
خواندن پلاک: T4 و IIB یعنی چه؟
روی پلاک هر تجهیز Ex، دو کد حیاتی هست. گروه گاز (IIA برای پروپان، IIB برای اتیلن، IIC برای هیدروژن و استیلن) — هرچه به IIC نزدیکتر، سختگیرانهتر. و کلاس دما (T1 تا T6) که بیشینهٔ دمای سطح تجهیز را میگوید؛ این عدد باید از دمای خودسوزی گاز موجود پایینتر باشد. تجهیز IIB را نمیتوان در محیط هیدروژن (IIC) استفاده کرد، حتی اگر بقیهٔ مشخصاتش عالی باشد.
فقط ابزار دقیق نیست
هر چیزی که در منطقهٔ خطر برق دارد، باید گواهی داشته باشد — از چراغ روشنایی تا سیستم تهویه. حتی کولر گازی اسپلیت ضدانفجار برای خنک کردن اتاقهای کنترل محلی در سایتهای نفتی طراحی و ساخته میشود، چون یک کولر معمولی با کمپرسور و رلهٔ جرقهزنش، خودش یک منبع خطر است.
سه اشتباه پرهزینه
- گلند نامناسب: بهترین تجهیز Ex d با گلند معمولی، حفاظتش صفر میشود. گلند هم باید گواهی داشته باشد.
- باز کردن درپوش در محیط زنده برای «فقط یک نگاه» — رایجترین تخلف ایمنی در سایتها.
- وصل کردن ابزار کالیبراسیون معمولی به مدار Ex i که ایمنی ذاتی کل حلقه را باطل میکند.
برای انتخاب تجهیز مطابق با Zone و گروه گاز سایتتان با ما تماس بگیرید: 021-88850346 و 021-88658508.
در پالایشگاه، پتروشیمی، انبار سوخت و حتی سالن رنگکاری، یک قاعدهٔ ساده حاکم است: هر تجهیز برقی میتواند منبع جرقه باشد و جرقه در حضور گاز قابل اشتعال یعنی فاجعه. تجهیز ضدانفجار برای همین ساخته شده — اما مفاهیمش اغلب اشتباه فهمیده میشود.
اول: منطقهبندی (Zone)
پیش از انتخاب هر تجهیزی، باید بدانید نقطهٔ نصب در کدام منطقه است. تقسیمبندی استاندارد بر اساس مدت زمان حضور مخلوط قابل انفجار است:
- Zone 0: گاز بهطور دائم یا برای مدت طولانی حضور دارد — مثل فضای داخلی مخزن سوخت. سختگیرانهترین منطقه.
- Zone 1: حضور گاز در شرایط کار عادی محتمل است — اطراف شیرها، نقاط نمونهگیری و پمپها.
- Zone 2: گاز فقط در شرایط غیرعادی و برای مدت کوتاه ظاهر میشود — بیشتر فضاهای باز واحد فرایندی.
برای گرد و غبار قابل اشتعال (آرد، شکر، پودر فلز) هم همین منطق با نام Zone 20، 21 و 22 به کار میرود.
دوم: روش حفاظت
دو روش، بیشترین کاربرد را در ابزار دقیق دارند و فلسفهشان کاملاً برعکس هم است:
Ex d (ضدانفجار / Flameproof): فرض را بر این میگذارد که ممکن است داخل محفظه انفجار رخ دهد، اما محفظه آنقدر مستحکم و درزهایش آنقدر دقیق ساخته شده که شعله به بیرون سرایت نمیکند. به همین دلیل این تجهیزات سنگیناند و هرگز نباید در محیط زنده بازشان کنید — حتی یک پیچ شل، حفاظت را باطل میکند. نمونهها: شیر برقی ضدانفجار مکسیل YZ13AA1H1BS، آنالایزر روزمونت 5081 و ترانسمیتر دما ABB TH202-EX.
Ex i (ذاتاً ایمن / Intrinsically Safe): اصلاً اجازه نمیدهد جرقهای با انرژی کافی ایجاد شود. جریان و ولتاژ مدار با یک بریر یا آیزولاتور در اتاق کنترل محدود میشود، طوریکه حتی اتصال کوتاه هم انرژی لازم برای احتراق را ندارد. مزیت بزرگش: تجهیز سبک است و میتوان در حین کار به آن دست زد و کالیبرهاش کرد. تنها روشی است که معمولاً برای Zone 0 پذیرفته میشود.
خواندن پلاک: T4 و IIB یعنی چه؟
روی پلاک هر تجهیز Ex، دو کد حیاتی هست. گروه گاز (IIA برای پروپان، IIB برای اتیلن، IIC برای هیدروژن و استیلن) — هرچه به IIC نزدیکتر، سختگیرانهتر. و کلاس دما (T1 تا T6) که بیشینهٔ دمای سطح تجهیز را میگوید؛ این عدد باید از دمای خودسوزی گاز موجود پایینتر باشد. تجهیز IIB را نمیتوان در محیط هیدروژن (IIC) استفاده کرد، حتی اگر بقیهٔ مشخصاتش عالی باشد.
فقط ابزار دقیق نیست
هر چیزی که در منطقهٔ خطر برق دارد، باید گواهی داشته باشد — از چراغ روشنایی تا سیستم تهویه. حتی کولر گازی اسپلیت ضدانفجار برای خنک کردن اتاقهای کنترل محلی در سایتهای نفتی طراحی و ساخته میشود، چون یک کولر معمولی با کمپرسور و رلهٔ جرقهزنش، خودش یک منبع خطر است.
سه اشتباه پرهزینه
- گلند نامناسب: بهترین تجهیز Ex d با گلند معمولی، حفاظتش صفر میشود. گلند هم باید گواهی داشته باشد.
- باز کردن درپوش در محیط زنده برای «فقط یک نگاه» — رایجترین تخلف ایمنی در سایتها.
- وصل کردن ابزار کالیبراسیون معمولی به مدار Ex i که ایمنی ذاتی کل حلقه را باطل میکند.
برای انتخاب تجهیز مطابق با Zone و گروه گاز سایتتان با ما تماس بگیرید: 021-88850346 و 021-88658508.
